De boom als voetnoot bij de vooruitgang
Een datacenter krijgt een welkomstwoord. Een gekapt bos krijgt een onderzoek. Volgens de NOS werden werkzaamheden van Google in Finland stilgelegd omdat de vereiste milieueffectrapportages nog niet waren afgerond. De premier had de aangekondigde investeringen intussen al verwelkomd. Nu klinkt de roep om strengere regels. Maar tussen het politieke applaus en het volgende beleidsplan verdwijnt de eenvoudigste vraag: wie draagt de gevolgen? Een libertarische verdediging van ondernemerschap begint niet bij het vrijpleiten van Google, maar bij het recht van anderen om geen ongevraagde rekening te krijgen.
De NOS bericht over bomenkap voor datacenters van Google in Finland. De noodzakelijke milieueffectrapportages waren nog niet afgerond toen de bomen verdwenen. Een toezichthouder legde het werk stil. Omwonenden zijn boos, er klinkt een roep om strengere regels, en de Finse premier had de aangekondigde investeringen eerder juist verwelkomd.
Daar staat de vooruitgang dan. Eerst op het podium, daarna tussen de boomstronken. Het bedrijf belooft economische mogelijkheden. De politiek verwelkomt de investering. Wanneer de gevolgen zichtbaar worden, verschijnt de overheid opnieuw in beeld, nu als degene die orde moet scheppen. Dezelfde ontwikkeling levert zo twee bestuurlijke rollen op: gastheer van de vooruitgang en bewaker tegen haar gevolgen.
De investering krijgt alvast applaus
Een aangekondigde investering is politiek dankbaar materiaal. Het bedrag past in een kop. De belofte past in een toespraak. De bestuurder kan zich verbinden aan iets groots zonder zelf een server te installeren of een klant te vinden.
Maar een investeringsbedrag vertelt niet het hele verhaal. Het zegt hoeveel een onderneming wil inzetten voor haar plannen. Het zegt niet dat iedere omwonende erop vooruitgaat, dat alle gevolgen zijn verrekend of dat iedere aantasting van rechten is opgelost. Toch verandert de aankondiging in het politieke verhaal gemakkelijk in een gezamenlijke overwinning. Het bedrijf investeert, het land profiteert, en wie bezwaren heeft, staat hinderlijk in de toekomst.
Frédéric Bastiat liet in What is Seen and What is Not Seen zien hoe gemakkelijk zichtbare activiteit wordt verward met de volledige economische rekening. Wie alleen de besteding ziet, vergeet wat met dezelfde middelen ook had kunnen gebeuren. Het alternatief krijgt geen opening, geen lintje en geen minister op bezoek.
Dat onderscheid maakt niet iedere investering verdacht. Het maakt politieke felicitaties als economische analyse verdacht. Wie de baten presenteert als een overwinning voor iedereen, moet ook uitleggen bij wie de kosten terechtkomen.
Een investering is een bedrijfsbesluit. Dat iedereen ermee gewonnen heeft, is een politieke toevoeging.
Vrije markt is geen vrijbrief
Hier ontstaat een misverstand dat ook onder verdedigers van de vrije markt hardnekkig is. Zodra een overheid en een groot bedrijf tegenover elkaar lijken te staan, zou de libertariër automatisch partij moeten kiezen voor het bedrijf. Alsof vrijheid hetzelfde betekent als een permanente klantenservice voor multinationals.
Walter Block biedt een andere maatstaf. In Environmentalism and Economic Freedom verbindt hij milieubescherming aan het respecteren van andermans eigendom. Een onderneming mag produceren, handelen en investeren. Daaruit volgt geen recht om aantoonbare schade op anderen af te wentelen. Het winstmotief is geen vrijstelling van aansprakelijkheid.
Dat begint met precies vaststellen welke rechten zijn geraakt. Een gekapte boom op eigen grond is niet automatisch een inbreuk op het eigendom van de buurman. Een onwelgevallig uitzicht is niet vanzelf een schadeclaim. Maar waar een onderneming wél andermans rechten schendt, maakt het woord innovatie die schending niet ongedaan.
Het criterium is dus niet of Google groot genoeg is om belangrijk te worden gevonden, of impopulair genoeg om een verbod te verdienen. Het criterium is of het bedrijf de gevolgen van zijn handelen zelf draagt en de rechten van anderen respecteert. Dat is een strengere vraag dan of een project economisch aantrekkelijk oogt in een presentatie.
Nog een regel voor de regels
Volgens het NOS-bericht waren de vereiste milieueffectrapportages niet afgerond. Er bestond dus al een verplichting. Toch mondt de verontwaardiging uit in een roep om strengere regels. Dat kan een inhoudelijke reden hebben, maar het volgt niet vanzelf uit de vaststelling dat aan een bestaande eis niet was voldaan.
Eerst moet duidelijk zijn wat er misging. Was de norm onduidelijk? Werd zij niet nageleefd? Kwam het toezicht te laat? Bood de bestaande procedure onvoldoende bescherming? Het zijn verschillende problemen. Ze oplossen met hetzelfde antwoord, meer regels, is ongeveer even precies als ieder defect aan een machine behandelen door er een extra gebruiksaanwijzing op te plakken.
Daar ligt de bestuurlijke verleiding. Een nieuwe regel is zichtbaar. Een verantwoordelijke aanwijzen, een bestaande verplichting handhaven of concrete schade laten herstellen vraagt meer dan een aankondiging. Het eerste levert een beleidsmoment op. Het tweede een rekening met een naam erop.
De rekening heeft geen lintje
De keuze is niet of de overheid ieder datacenter moet tegenhouden of ieder bedrijf zijn gang moet laten gaan. Ondernemen, eigendom en aansprakelijkheid horen bij elkaar. Wie alleen het ondernemen verdedigt en de aansprakelijkheid overslaat, verdedigt de vrije markt maar half. Wie ieder conflict aangrijpt om meer beslissingen bij de overheid neer te leggen, heeft evenmin aangetoond dat de benadeelde daar beter van wordt.
Het Finse nieuws maakt vooral duidelijk hoe weinig een politiek welkomstwoord oplost. Het vertelt niet welke afspraken de betrokkenen hebben gemaakt. Het stelt niet vast welke schade vergoed moet worden. Het garandeert niet dat wie de baten ontvangt ook de lasten draagt.
De bestuurder kan een investering verwelkomen. De toezichthouder kan het werk stilleggen. Maar geen van beiden kan met een toespraak bepalen dat de rekening verdwenen is.
De vooruitgang kreeg alvast applaus. De vraag is wie na afloop het zaagsel opruimt.