The Tragedy of the Euro

In 2010 keek Philipp Bagus naar de eurozone alsof hij naar een dam keek waarin de eerste scheuren al zichtbaar waren. Politici spraken over Europese lotsverbondenheid, stabiele prijzen en een munt die vrede zou brengen.

Bagus zag iets anders: een politiek project dat economische wetten probeerde te overschreeuwen. Hij schreef The Tragedy of the Euro vlak voordat de schuldencrisis in volle hevigheid losbarstte.

Wat toen nog als eurosceptische overdrijving klonk, werd binnen enkele jaren het dagelijkse nieuws. Griekse reddingspakketten, ECB-noodprogramma's, Italiaanse renteangst en Noord-Europese garanties volgden elkaar op.

De munt die eenheid moest brengen, werd een machine voor verwijt, afhankelijkheid en permanente crisis. Dit boek is daarom geen technisch verslag over rentetarieven.

Het is een ontleding van macht: wie mag geld maken, wie mag schulden doorschuiven, en wie betaalt wanneer het misgaat?

De munt die Europa moest afdwingen

Bagus begint bij de politieke oorsprong van de euro. De munt werd verkocht als economisch efficiënt, maar haar diepste doel was politieke integratie.

Een gemeenschappelijke munt bindt landen sterker dan een verdrag ooit kan doen. Wie dezelfde centrale bank deelt, deelt uiteindelijk ook risico's, regels en noodfondsen.

Dat maakt de euro tot een sluiproute naar centralisering. Niet nationale parlementen, maar Brusselse en Frankfurter instellingen bepalen steeds meer de ruimte waarbinnen burgers mogen sparen, lenen en stemmen.

Bagus laat zien hoe Franse en Europese elites de Duitse mark wilden temmen. De Bundesbank stond voor monetaire soberheid, lage inflatie en een zekere hardheid tegenover politici.

De euro haalde die rem van tafel en verving haar door een politiek bestuurde fiatmunt.

"The project of the Euro has been pushed by European socialists to enhance their dream of a central European state."

De gemeenschappelijke weide van de ECB

De kern van Bagus' analyse is de tragedie van de meent. In een gewone weide graast iedere herder zoveel mogelijk koeien, omdat de opbrengst privé is en de schade over iedereen wordt verdeeld.

In de eurozone gebeurt volgens Bagus hetzelfde met schulden. Elke regering kan tekorten maken, banken kunnen staatsobligaties aanhouden, en de ECB kan via haar beleid de pijn over de hele muntunie verspreiden.

Het land dat zich inhoudt, krijgt geen volledige beloning. Het land dat leent, belooft, uitgeeft en daarna steun eist, kan een deel van de kosten doorschuiven.

Daarom is de euro geen neutrale munt, maar een prikkelmachine. Zij beloont begrotingszwakte en bestraft monetaire voorzichtigheid.

De Noord-Europese spaarder ziet het niet op één factuur staan. Hij ziet het in lage rente, hogere huizenprijzen, inflatie, garanties, noodfondsen en politieke druk om "solidair" te blijven.

"The euro and its purchasing power are following this course."

Noord en zuid in één monetaire kooi

Bagus romantiseert Noord-Europa niet en demoniseert Zuid-Europa niet. Zijn punt is harder en eenvoudiger: verschillende economische culturen hebben verschillende monetaire noden.

Duitsland, Nederland en Oostenrijk leefden lang met de discipline van sparen, exportkracht en relatief hard geld. Griekenland, Italië en Spanje kenden vaker de uitweg van devaluatie, begrotingstekorten en politieke loondruk.

Vroeger kon een zwakke munt dalen en zo spanning ontladen. De euro sloot die uitlaatklep af.

Wanneer prijzen en lonen niet snel genoeg aanpassen, blijft de druk zich ophopen in werkloosheid, staatsschuld en bankenproblemen. Wat als een vredesproject begon, verandert dan in een morele ruzie.

Noord noemt zuid onverantwoordelijk. Zuid noemt noord hardvochtig.

De munt dwingt samen wat niet vrijwillig samen beweegt.

De Nederlandse spaarder als stille borg

Stel je voor dat je jarenlang zuinig leeft, je hypotheek probeert af te lossen en geld opzij zet voor je kinderen. Dan besluit een centrale bank dat de rente jarenlang bijna nul moet blijven, omdat anders zuidelijke staatsfinanciën en banken wankelen.

Jouw spaarrekening levert niets op, terwijl huizenprijzen wegrennen en pensioenfondsen worstelen met rekenrentes. Niemand noemt het een belasting.

Toch wordt er koopkracht verplaatst. Niet via een blauwe envelop, maar via monetair beleid en Europese verplichtingen die te technisch klinken voor het journaal.

Bagus helpt je zien waarom "Nederland profiteert van de euro" maar de helft van het verhaal is. Exporteurs kunnen winnen, banken kunnen beschermd worden, ministeries kunnen invloed kopen.

Maar de gewone spaarder betaalt in stilte mee aan een systeem dat discipline uitholt.

"The EMU has evolved into a tragedy of the commons because several independent national governments have made use of the European Central Bank to finance their deficits indirectly."

Elke redding vraagt om meer Europa

Een van de scherpste kanten van het boek is Bagus' beschrijving van crisis als integratiemotor. Wanneer de euro kraakt, klinkt zelden de vraag of de constructie verkeerd was.

De conclusie luidt bijna altijd dat er meer coördinatie, meer toezicht, meer fondsen en meer macht voor Europese instellingen nodig is. Zo wordt falen omgezet in argument voor uitbreiding.

De euro veroorzaakt spanningen die vervolgens worden gebruikt om verdere centralisering noodzakelijk te maken. Je ziet hetzelfde patroon bij bankenunie, coronafonds, begrotingsregels en discussies over gezamenlijke schulden.

Wat gisteren ondenkbaar was, wordt vandaag technisch noodzakelijk genoemd. Bagus maakt duidelijk dat de euro niet alleen een economisch risico is.

Het is een constitutioneel risico, omdat geldpolitiek de politieke orde naar zich toe trekt.

Waarom dit boek blijft schuren

The Tragedy of the Euro blijft ongemakkelijk omdat het de mooie woorden van Europese eenheid terugbrengt tot prikkels. Wie mag uitgeven?

Wie mag geld scheppen? Wie draagt verlies wanneer beloftes onbetaalbaar worden?

Als je die vragen stelt, verdwijnt de glans van de euro snel. Voor Nederlandse lezers is dit boek vooral een waarschuwing tegen de taal van onvermijdelijkheid.

Er is niets natuurlijk aan een muntunie die uiteenlopende landen dwingt hun schulden, banken en politieke ambities aan elkaar te koppelen. Er is niets neutraal aan een centrale bank die met één rentevoet hele samenlevingen herverdeelt.

Bagus vraagt je niet om nostalgisch naar de gulden te verlangen. Hij vraagt iets lastigers: kijk naar de rekening achter het symbool.

Wie de euro begrijpt als politiek project, begrijpt waarom de crisis nooit helemaal voorbij is. De tragedie is niet dat de euro slecht wordt beheerd.

De tragedie is dat hij precies doet wat zijn prikkels voorspellen.