James Buchanan had weinig geduld met het idee dat eigenbelang ophoudt zodra iemand het stadhuis binnenloopt. Zijn public-choicebenadering kijkt ook naar de prikkels van politici: wie betaalt, wie profiteert en bij wie valt politieke waardering te halen? De Amsterdamse rondvaartheffing levert een praktijkvoorbeeld. Meer inkomsten ophalen bij de ene groep, zodat het bestuur geld kan uitgeven aan doelen die het zelf aantrekkelijk vindt. De rekening gaat naar de rederij. Het lintje wordt elders doorgeknipt.
Amsterdam verhoogde de heffing in 2024 van € 1,50 naar € 2,50 per passagier. De eerste vijftig cent moest tekorten bij het Programma Varen dekken. De volgende vijftig cent ging naar onder meer gratis kinder-OV, een lerarenbeurs, vergroening en onderwijsinitiatieven. De rechtbank vond de eerste helft onvoldoende onderbouwd. Bij de tweede helft ontbrak het vereiste verband met voorzieningen waarvan de rondvaarten profiteerden. De gemeente gebruikte haar bevoegdheid daarmee voor een ander doel dan waarvoor die was verleend. Uitspraak rechtbank Amsterdam
Daar komt de ordinaire begrotingslogica boven water: inkomsten vergroten om politieke wensen te financieren. De actuele gemeentelijke toelichting noemt het genereren van opbrengsten ook uitdrukkelijk als doel, gekoppeld aan voorzieningen waarvan exploitanten profiteren.
De politieke verleiding is eenvoudig. Belast een afgebakende groep en besteed de opbrengst aan doelen waarmee je goede sier kunt maken. De begunstigden zien wat ze krijgen. De betalers mogen uitleggen waarom ze tegen kinderen, leraren en groen zouden zijn. Een voortreffelijke taakverdeling, vooral voor degene die het geld uitgeeft.
Dat is de perverse prikkel die ruimte maakt voor vriendjespolitiek: bevriende kringen en politiek geliefde doelen bevoordelen, terwijl anderen betalen. Daarvoor is geen geheime envelop nodig. Een begrotingsamendement kan volstaan. De uitspraak bewijst geen persoonlijke vriendjespolitiek; ze laat wel zien waarom grenzen aan de heffingsbevoegdheid ertoe doen.
In de zaken van Stromma over het derde kwartaal van 2024 en het eerste kwartaal van 2025 rekende de rechtbank terug naar € 1,50. De latere verordening stond niet ter beoordeling. Dit is dus geen algemene verlaging van het huidige tarief.
Buchanan zou vooral naar de spelregels kijken. Wie namens het algemeen belang andermans geld verdeelt, moet aan meer gebonden zijn dan zijn eigen goede bedoelingen.
Anders wordt rechtvaardigheid al snel de naam op de collectebus.