The Myth of Mental Illness

In 1961 viel Thomas Szasz niet een vijandig vakgebied aan, maar zijn eigen beroep. Hij was psychiater, kende de taal van diagnose en behandeling, en zag van dichtbij hoe makkelijk medische woorden morele macht konden worden.

The Myth of Mental Illness is daarom geen simpele provocatie. Het is een aanval op een idee dat zo vertrouwd is geworden dat bijna niemand het nog onderzoekt: dat afwijkend denken, verdriet, verslaving, wanhoop of lastig gedrag automatisch een ziekte van de geest is.

Szasz vraagt je iets ongemakkelijks te doen. Kijk niet eerst naar het etiket, maar naar de macht die door dat etiket ontstaat. Zodra iemand ziek wordt genoemd, kan iemand anders gaan spreken, beslissen en dwingen namens zijn bestwil.

Wanneer een metafoor een kooi wordt

Szasz ontkent niet dat mensen lijden. Hij ontkent niet dat mensen hulp zoeken, in de war raken, destructieve keuzes maken of anderen tot wanhoop drijven. Zijn punt is scherper: een probleem in leven, gedrag of betekenis is niet hetzelfde als een lichamelijke ziekte.

Een tumor kun je aanwijzen, een infectie kun je meten en een gebroken heup kun je zien. Maar een psychiatrische diagnose begint vaak bij gedrag dat iemand storend, gevaarlijk, verdrietig of sociaal onaanvaardbaar vindt.

Daarom noemt Szasz geestesziekte een metafoor die letterlijk is genomen. Wanneer de metafoor vergeten wordt, verandert taal in een kooi.

"Mental illness is a myth."

Dat ene zinnetje is hard, maar het opent de kern van het boek. Het dwingt je te vragen of een diagnose een feit beschrijft, of een oordeel met medische autoriteit bekleedt.

Voor Szasz is dat verschil beslissend, omdat er rechten, reputatie en vrijheid aan hangen.

De arts als morele politieagent

Szasz schrijft in een tijd waarin psychiatrie steeds meer prestige krijgt. De witte jas maakt een oordeel geloofwaardiger dan een priesterlijk gewaad of politiebadge.

Maar als de diagnose geen objectieve lichamelijke ziekte aanwijst, wat gebeurt er dan eigenlijk? Volgens Szasz wordt een moreel of sociaal conflict vermomd als medische expertise.

Een kind dat niet stilzit, een dissident die niet buigt, een verslaafde die zijn leven ruïneert of een buurman die vreemd praat, wordt niet alleen beoordeeld. Hij wordt gedefinieerd.

"In the animal kingdom, the rule is, eat or be eaten; in the human kingdom, define or be defined."

Dat is de libertaire kern van Szasz: woorden zijn niet neutraal wanneer ze de staat toegang geven tot jouw lichaam, vrijheid en reputatie.

Een diagnose kan hulp openen, maar ook deuren sluiten. Ze kan begrip geven, maar ook verantwoordelijkheid, stem en rechten afpakken.

Dwang is geen zorg met een vriendelijk gezicht

Het sterkste onderscheid in dit boek is dat tussen vrijwillige hulp en dwangpsychiatrie. Als jij zelf hulp zoekt, een therapeut betaalt, medicatie probeert of met iemand praat omdat je dat wilt, ziet Szasz daar geen probleem in.

Dat is dienstverlening tussen instemmende volwassenen. Het probleem begint wanneer de staat, arts of rechtbank zegt dat jij behandeld moet worden omdat jouw keuzevermogen ongeldig is verklaard.

Dan wordt zorg een bevel, bescherming een opsluiting en behandeling iets wat je niet mag weigeren. Szasz wil dat je de vraag scherp houdt: wie heeft ingestemd?

Zonder instemming is medische taal geen verzachting van dwang, maar de verpakking ervan. Een vriendelijk woord verandert een gesloten deur niet in vrijheid.

Stel je voor dat een familielid, arts en rechter samen besluiten dat jouw verzet juist bewijst dat je hulp nodig hebt. Op dat moment wordt tegenspraak geen argument meer, maar symptoom.

Het normale leven op de behandelbank

Szasz zag vroeg hoe het gewone leven steeds vaker in medische categorieën werd vertaald. Verdriet wordt stoornis, rusteloosheid wordt syndroom, morele zwakte wordt aandoening en excentriek gedrag wordt risico.

Soms helpt zo'n taal mensen om hun pijn te begrijpen. Maar Szasz waarschuwt voor de prijs: hoe meer leven als ziekte wordt beschreven, hoe minder ruimte er overblijft voor karakter, keuze, zonde, tragedie, conflict en verantwoordelijkheid.

Stel je voor dat jouw rouw na een verlies niet langer verdriet heet, maar een afwijking die volgens protocol moet worden behandeld. Of dat jouw wantrouwen tegenover een instantie wordt gelezen als symptoom, waardoor je kritiek minder serieus wordt genomen.

"If you talk to God, you are praying; if God talks to you, you have schizophrenia."

Die beroemde zin is wrang omdat hij laat zien hoe sterk context, macht en conventie bepalen wat normaal heet. De grens tussen heilige ervaring en klinisch symptoom is niet altijd een microscoopgrens. Vaak is het een sociale grens.

Nederland houdt van zachte dwang: zorgplichten, signaleringsketens, veiligheidsregio's, meldpunten en multidisciplinaire overleggen. Dat klinkt menselijker dan straf, maar Szasz zou vragen wat er gebeurt met iemand die niet wil meewerken.

Vrijheid vraagt volwassenheid

Szasz' boodschap is geen troostrijke boodschap. Hij geeft mensen hun waardigheid terug, maar ook hun verantwoordelijkheid. Wie elk destructief gedrag ziekte noemt, spaart mensen soms pijn op korte termijn en rooft hun morele agentschap op lange termijn.

Hij wil dat mensen hulp kunnen zoeken zonder hun rechten te verliezen, dat artsen adviseren zonder politieagent te worden, en dat de staat strafrecht, zorg en moraal niet door elkaar mengt onder één therapeutische vlag.

"Formerly, when religion was strong and science weak, men mistook magic for medicine; now, when science is strong and religion weak, men mistake medicine for magic."

The Myth of Mental Illness vraagt jou niet om lijden te ontkennen. Het vraagt je om dwang niet te verwarren met compassie.

In een tijd waarin experts steeds sneller spreken namens jouw gezondheid, veiligheid en welzijn, blijft Szasz de lastige vraag stellen: van wie is dit leven?

Als het antwoord niet ondubbelzinnig van jou is, heeft de medische taal haar grenzen overschreden. Zonder toestemming is zelfs de vriendelijkste behandeling een vorm van macht.