Rechtvaardigheid en solidariteit

In 1850, kort voor zijn dood, schreef Frédéric Bastiat een essay dat nog steeds brandt onder het vernis van moderne politieke taal. De woorden zijn veranderd, maar de verleiding is dezelfde gebleven.

Toen heette het fraternité, broederschap als ideaal van de Franse Revolutie. Vandaag heet het solidariteit, sociale rechtvaardigheid of collectieve verantwoordelijkheid.

Bastiat stelt de vraag die politici liever ontwijken: kan de staat mensen dwingen goed te zijn zonder rechtvaardigheid te vernietigen? Zijn antwoord is scherp en ongemakkelijk.

Echte solidariteit bestaat alleen wanneer zij vrijwillig is. Zodra de wet haar afdwingt, verandert naastenliefde in beslaglegging en broederschap in bureaucratie.

Daarom is Justice et Fraternité geen koud pleidooi tegen medemenselijkheid. Het is een verdediging van echte medemenselijkheid tegen haar politieke imitatie.

Waar rechtvaardigheid haar grens vindt

Bastiat begint bij een eenvoudige gedachte. Mensen leven naast elkaar, werken, sparen, ruilen, bouwen gezinnen op en proberen hun toestand te verbeteren.

Daarom hebben zij een gemeenschappelijke macht nodig die grenzen bewaakt. Die macht mag beschermen tegen diefstal, geweld en bedrog.

Zij mag niet zelf gaan doen wat zij bij burgers zou bestraffen. Wanneer de wet jouw eigendom beschermt, is zij rechtvaardig.

Wanneer de wet jouw eigendom wegneemt om een politiek doel te dienen, verliest zij haar morele grond. Bastiat maakt rechtvaardigheid dus niet vaag of sentimenteel.

Rechtvaardigheid betekent dat ieder mag behouden wat hem toekomt, zolang hij het gelijke recht van anderen respecteert.

"The law, then, can do no more than recognize this limit and see that it is respected."

Broederschap kan niet uit een loket komen

Het briljante van dit essay is dat Bastiat solidariteit niet bespot. Hij bewondert offerbereidheid juist wanneer zij uit vrije keuze komt.

Een buurman die jouw boodschappen doet wanneer je ziek bent, een familie die een ondernemer helpt na brand, een kerk of fonds dat armoede verlicht: dat is menselijke warmte. Maar zodra de staat deze handeling afdwingt, verdwijnt het morele karakter.

De gever geeft niet meer. Hij gehoorzaamt.

De ontvanger ontvangt niet langer een gave. Hij ontvangt een aanspraak die door dwang op een derde wordt gelegd.

Wat broederschap leek, wordt een driehoeksverhouding tussen belastingdienst, kiezer en begunstigde.

"I cannot possibly conceive fraternity legally enforced, without liberty being legally destroyed, and justice legally trampled under foot."

De verzorgingsstaat als morele vermomming

Bastiat zou de moderne verzorgingsstaat onmiddellijk herkennen. De taal is zacht, de macht is hard.

Een beleidsnota spreekt over bestaanszekerheid, inclusie en eerlijke kansen. Daarachter staat altijd dezelfde handeling: de staat neemt van de een om aan de ander te geven.

Misschien gebeurt dat voor een aantrekkelijk doel. Misschien voelt het noodzakelijk.

Maar Bastiats vraag blijft hangen: zou dezelfde handeling rechtvaardig zijn wanneer een particulier haar uitvoerde? Als jouw buurman geld uit jouw rekening haalt om zijn favoriete goede doel te steunen, noemen we dat diefstal.

Wanneer de staat hetzelfde doet via wetgeving, krijgt het een persbericht, een logo en een morele naam. Precies daar ziet Bastiat legale plundering ontstaan.

"It is a form of legal plunder, the worst kind of plunder, since it is systematic, permanent, and unavoidable."

Hoe goede bedoelingen rechten verslijten

Het gevaar bij gedwongen solidariteit is niet alleen economisch. Het is ook moreel.

Wie hulp ontvangt als politiek recht, leert de gever niet kennen en hoeft geen dankbaarheid te voelen. Wie betaalt, ziet niet langer een mens in nood, maar een verplichting die steeds duurder wordt.

Tussen beiden groeit geen gemeenschap, maar wantrouwen. Dat is de tragiek van staatssolidariteit.

Zij gebruikt de taal van verbondenheid, maar organiseert afstand. Zij belooft vrede tussen rijk en arm, maar maakt van ieder verkiezingsjaar een strijd om andermans portemonnee.

De ambtenaar wordt de priester van de nieuwe moraal. De belastingaanslag wordt het sacrament van verplichte naastenliefde.

Stel je voor dat jouw goedheid wordt geadministreerd

Stel je voor dat je iedere maand doneert aan een lokaal initiatief omdat je de mensen kent en het resultaat ziet. Dan verhoogt Den Haag de belastingdruk om een nationaal solidariteitsprogramma te financieren.

Je houdt minder ruimte over voor vrijwillige hulp, terwijl politici jouw afgedwongen bijdrage presenteren als bewijs van jouw sociale karakter. Wanneer je bezwaar maakt, heet je egoïstisch.

Maar Bastiat draait de beschuldiging om. Egoïsme ligt niet alleen bij wie zijn eigendom wil behouden.

Het ligt ook bij wie de wet gebruikt om zijn morele voorkeuren door anderen te laten betalen. In discussies over zorgpremies, huurtoeslag, ontwikkelingshulp, klimaatsubsidies en inkomenspolitiek klinkt dezelfde oude vraag.

Wie helpt werkelijk, en wie laat helpen met andermans geld?

Waarom Bastiat menselijker is dan zijn tegenstanders

De kracht van Rechtvaardigheid en solidariteit ligt in de weigering om dwang liefde te noemen. Bastiat ontneemt niemand de plicht om mild, vrijgevig en zorgzaam te zijn.

Hij ontneemt politici wel het recht om die deugden te confisqueren. Dat maakt zijn essay actueler dan ooit.

In een tijd waarin bijna elk beleidsprobleem wordt vertaald naar een collectieve aanspraak, herinnert Bastiat je eraan dat rechtvaardigheid eerst begrenst voordat zij verdeelt. Een vrije samenleving heeft solidariteit nodig.

Juist daarom moet zij vrijwillig blijven. Gedwongen broederschap is geen broederschap met extra spierkracht.

Het is onrecht met een zachte naam. Wie dat eenmaal ziet, hoort in elk beroep op "samen" ook de stille vraag die Bastiat stelde: samen vrijwillig, of samen onder dwang?