Vrijheid op Afstand Bediend
Europa steunt moedig 'de stem van het volk' zolang die stem zich buiten de eigen landsgrenzen bevindt. Protest is verheven en noodzakelijk, mits het elders plaatsvindt en geen last veroorzaakt voor de eigen orde, rust en legitimiteit.
Ergens ver weg staat een menigte op een plein. Spandoeken omhoog, leuzen gescandeerd, soms een brandende prullenbak voor de dramatiek. Europa kijkt toe, knikt ernstig en spreekt steun uit. Dít is democratie. Dít is de stem van het volk. Dít verdient bescherming. De camera zoomt uit, de morele verhevenheid blijft netjes binnen het frame.
Maar democratie is kennelijk een exportproduct
Want zodra burgers dichter bij huis hetzelfde doen, verandert de toon. Dan is het geen "bezorgde bevolking" meer, maar een "dreigende menigte". Geen protest, maar ontwrichting. Geen vrijheidsuiting, maar gevaar voor de openbare orde. In Nederland zagen we het tijdens de coronaperiode in volle scherpte. Mensen die hun baan, bewegingsvrijheid of lichamelijke autonomie verdedigden, werden niet toegejuicht, maar weggeslagen, beboet en gedemoniseerd. Waterkanonnen tegen wandelaars. Politiehonden tegen ouders. Vrijheid bleek ineens iets tijdelijks, opschortbaar bij persconferentie.
De paradox is pijnlijk eenvoudig. Europa verdedigt protest zolang het protest geen vragen stelt aan de eigen macht. Verzet is bewonderenswaardig, zolang het gericht is tegen regeringen die niet "wij" zijn. Zodra het protest zich richt tegen ons eigen beleid, onze eigen noodverordeningen, onze eigen experts, verandert vrijheid in een probleem dat moet worden beheerst.
Vrijheid is welkom, mits vooraf goedgekeurd
Étienne de La Boétie beschreef al hoe mensen niet zozeer onderdrukt worden, maar leren meewerken aan hun eigen onderwerping. Niet door brute kracht alleen, maar door gewenning, framing en morele conditionering. De burger leert wanneer gehoorzaamheid deugdzaam is en wanneer verzet verdacht. Europa hoeft protest niet te verbieden. Het hoeft alleen te bepalen waar protest moreel legitiem is. En dat is opvallend vaak buiten de eigen landsgrenzen.
Friedrich Hayek zou hier fijntjes op wijzen dat vrijheid geen instrument is dat de staat naar believen kan uitdelen of intrekken. Zodra vrijheid conditioneel wordt, is zij geen recht meer maar een privilege. En privileges worden altijd selectief toegekend. Vandaag aan de ene groep, morgen aan niemand.
"The most effective way of making people accept values they are to serve is to persuade them that these are the same as those they have always held." — Friedrich Hayek, The Road to Serfdom (1944)
Wat Europa hier laat zien is geen verdediging van vrijheid, maar van legitimiteit. Protest elders is veilig. Het bevestigt het eigen morele gelijk. Protest thuis is gevaarlijk. Het legt de willekeur bloot. Het herinnert mensen eraan dat wat vandaag een noodmaatregel heet, morgen een precedent is.
Hoe had het anders gekund. Een vrije samenleving hoeft protest niet te managen, te sturen of moreel te rangschikken. Ze verdraagt het. Ook als het schuurt. Juist dan. Vrijheid betekent dat mensen zich mogen vergissen, zich mogen verzetten en zelfs de machthebbers mogen wantrouwen. Zonder waterkanon als tegenargument. Zonder baton als voetnoot.
Maar dat vereist iets wat schaarser is dan macht. Consequentie.
En zo blijft Europa kijken naar protesten op veilige afstand, moreel verheven, handen schoon. Vrijheid als buitenlandbeleid. Orde als binnenlandse zaak. Een elegant systeem, zolang niemand zich afvraagt waarom vrijheid altijd elders begint en zelden thuis eindigt.