De jaarwisseling van de zachte handboei
De staat fluistert dat alles "verandert", terwijl hij vooral blijft. Hogere lasten heten correcties, nieuwe verboden heten bescherming en extra registratie voelt plots als zorg. De NOS fungeert als hoffelijke ceremoniemeester die de ketenen alvast netjes polijst voordat ze worden omgehangen.
Het is een vertrouwd ritueel geworden. Net voor de jaarwisseling verschijnt het overzicht. Niet als debat, niet als keuze, maar als mededeling. Dit verandert er. Alsof het weerbericht betreft. Alsof wetten spontaan ontstaan, belastingen vanzelf stijgen en registratieplichten uit de lucht komen vallen. De burger leest het zoals hij een dienstregeling leest: met lichte ergernis, maar zonder de vraag wie de trein eigenlijk heeft besteld.
Wat de NOS presenteert is geen reeks losse maatregelen, maar een patroon. Belastingen omhoog, accijnzen omhoog, mobiliteit duurder, contant geld verdacht, digitale registratie normaler dan ademhalen. Tegelijkertijd hier en daar een toeslagje, een minimumlooncorrectie, een verlengde aangiftetermijn. De staat steekt eerst zijn hand in je zak en reikt je daarna beleefd een pleister aan. Bastiat zou het onmiddellijk herkennen.
Het zichtbare deel van dit verhaal is zorgvuldig uitgelicht. Hogere huren mogen, maar binnen grenzen. Treinkaartjes worden duurder, maar gemiddeld. Cryptodienstverleners moeten rapporteren, maar dat is tegen witwassen. Het onzichtbare deel blijft buiten beeld. Dat hogere lasten altijd leiden tot hogere prijzen. Dat registratieplicht geen eindpunt kent. Dat elke uitzondering een nieuwe regel vereist en elke regel weer toezicht nodig heeft. Zo groeit het apparaat, niet door kwaadaardigheid, maar door logica.
"The state is the great fictitious entity by which everyone seeks to live at the expense of everyone else." — Frédéric Bastiat, Selected Essays on Political Economy
De ironie is dat veel van de problemen die dit pakket zegt te verzachten, door eerdere rondes van beleid zijn veroorzaakt. Woningnood door bouwrestricties en huurregulering, gevolgd door huurtoeslagen. Koopkrachtdruk door inflatie en belastingen, gevolgd door minimumloonverhogingen. Wantrouwen jegens contant geld na jaren van monetair experiment, gevolgd door betalingsverboden. De brandstichter presenteert zich als brandweerman en krijgt applaus omdat hij nu een slang vasthoudt.
Wat hier ontbreekt is het alternatief, en dat is geen utopie. Een vrije markt had prijzen laten signaleren waar schaarste zat. Had mobiliteit laten concurreren in plaats van subsidiëren en belasten. Had geld zijn functie laten behouden zonder permanente koopkrachtuitholling. Had privacy als standaard behandeld in plaats van als uitzondering die je moet aanvragen via een formulier.
In plaats daarvan schuift de staat steeds verder tussen burger en werkelijkheid. Niet met laarzen, maar met formulieren. Niet met bevelen, maar met overzichtsartikelen. De zachte handboei knelt niet meteen, en precies daarom blijft hij zitten. De jaarwisseling markeert geen nieuw begin, maar een bevestiging van iets ouds: dat wat "verandert", zelden verandert wie er eigenlijk aan het stuur zit.